Gesprekken over vrijheid en oorlog bij historische Luftschutzkeller in Echt

Vele tientallen bezoekersnamen dinsdagdeel aan een Vrijheidsmaaltijd bij de historische Luftschutzkeller, op Abdij Lilbosch bij de Pepinusbrug in Echt. Deze volgens de organisatie ‘unieke setting’ geeft een extra dimensie aan de gesprekken over vrijheid en oorlog, midden in een plek die zelf geschiedenis ademt.

De in totaal tachtig bezoekers kregen er een rondleiding door Henk van Neer van de Stichting Vleugels der Vrijheid. Na afloop konden ze buiten op de parkeerplaats voor de Abdij genieten van een kom vrijheidssoep. Het was voor de eerste keer dat in Echt een vrijheidsmaaltijd werd georganiseerd, aldus secretaris Angelique Heijnen van. de Stichting Vleugels der Vrijheid. “Normaal houden we elke eerste zondag in mei een rondleiding door de bunker. Nu doen we dat voor het eerst op 5 mei. De belangstelling is super.”

Sterk gevoel

Ook penningmeester Francesca Penders van de stichting praatte mensen bij over de geschiedenis van de bunker. “Ik ben van jongs af aan geïnteresseerd geweest in de Tweede Wereldoorlog” vertelde ze. “Ik heb er een sterk gevoel bij. En dus wist ik: hier moet ik iets mee.” Trots vertelt ze dat ze ook een Jeep heeft uit de Tweede Wereldoorlog, een oude Amerikaanse Willys MB.

De bijeenkomst was één van de in totaal 95 Vrijheidsmaaltijden in Limburg. Zo vond in de Weerstand in Roermond een druk bezochte Vrijheidsmaaltijd plaats tijdens het Bevrijdingsfestival, terwijl in Beegden een Vrijheidsbrunch werd georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomsten wordt de vrijheid volgens de organisatie niet alleen herdacht, maar vooral beleefd en gevierd. 

Ontmoeting

Tijdens de maaltijden staat ontmoeting centraal. Bezoekers delen verhalen, gaan met elkaar in gesprek over vrijheid en luisteren naar persoonlijke ervaringen uit de oorlog. Op veel locaties wordt de traditionele Vrijheidssoep geserveerd, een symbool van verbondenheid dat door heel Nederland wordt gedeeld.

Cisterciënzers

In Pey praatte Van Neer de bezoekers in de Luftschutzkeller bij over de historie van deze in Nederland enig overgebleven schuilplek van zijn aard. De plek van de Luftschutskeller heeft een lange voorgeschiedenis. Lang voor de bouw ervan kwam de orde van de Cisterciënzers in 1883 naar een vervallen hoeve op Lilbosch. Ze renoveerden het gebouw, stichtten er een klooster, een kerk en een boerderij met werkplaatsen. Vanaf 1894 bemanden de monniken op het domein van de abdij bovendien een jongensinternaat met gymnasium: het Sint Bernarduscollege. Een priesteropleiding.

Luftschutzkeller

Op beschuldiging van de verspreiding van anti-Duitse lectuur joeg de Gestapo in oktober 1942 alle monniken van abdij Lilbosch uit het klooster en annexeerde de gebouwen. Begin 1943 werden alle kloostergebouwen toegewezen aan de Hitlerjugend en werd er een commandopost gevestigd. Rijkscommissaris Seyss Inquart liet een grote, uit gewapend beton geconstrueerde schuilkelder bouwen, de Luftschutzkeller.

Short Stirling

Volgens Henk van Neer begon het ermee dat op 10 september 1942 een Britse bommenwerper, een Short Stirling door de Duitse luchtafweer werd neergeschoten en op 75 meter afstand van de abdij in een moeras neerstortte. Het toestel boorde zich inclusief de acht bemanningsleden drie meter diep de grond in. Zeven van de acht inzittenden kwamen direct om het leven, een stierf later aan zijn verwondingen.

Bieleveld

Vlak daarna vielen de Duitsers de abdij binnen en moesten alle monniken onmiddellijk vertrekken. De abdij werd een Duitse commandopost. De priesterstudenten van het college werden naar huis gestuurd. In het college werd plek gemaakt voor een grote groep meisjes van 10 tot 14 jaar uit Bieleveld, aldus Van Neer. Voor hen werd een grote schuilkelder aangelegd, waar ze terecht konden bij luchtaanvallen. Zeker in 1944, toen het front vlakbij (in Nieuwstadt) kwam te liggen, werd van de bunker veelvuldig gebruik gemaakt. Eind 1944 vluchtten de Duitsers hals over kop, en werden in de bunker – met een constante temperatuur van 12 graden – champignons gekweekt. Ook werd het ondergrondse bouwwerk gebruikt als opslag voor groenten, en was een welkom onderkomen voor talloze vleermuizen.

Kanaries

Voor het zover was bood de bunker plaats aan zeker 50 mensen. Er waren bedden, houtkachels, kooitjes met in elk een kanarie (die bij gas of te weinig zuurstof dood omviel), zes douches en zinken emmers die als toilet dienst deden. In totaal bestond de bunker uit zes gangen en evenveel in- en uitgangen. Zware metalen deuren voorkwamen dat drukgolven van ontploffende bommen binnen schade aanrichtten, en in de bunker werd gezorgd voor overdruk. Ook om drukgolven door explosies af te wenden.

Overhaaste vlucht

Bij hun overhaaste vertrek sloopten de Duitsers alle materialen uit de bunker. “Ze lieten zelf geen plattegronden achter, of tekeningen aan de hand waarvan we konden afleiden hoe de bunker er moet hebben uitgezien”, aldus Van Neer. “In 1998 bezochten twee dames uit Bieleveld de bunker, maar de dames waren al in de ’80 en konden ook niet veel vertellen”, zei Van Neer.

De Luftschutzkeller in Pey was niet de enige in Nederland. Bij een abdij in het Brabantse sterksel werd een identieke bunker gebouwd. En ook daar werden Duitse kinderen gehuisvest. De bunker had dezelfde opbouw, was ontworpen door dezelfde architect. Maar deze Brabantse bunker is er niet meer. En tekeningen van de architect zijn er evenmin.

Van oorlogsbunker tot kapel

Na 1945 keerden de monniken terug en begonnen opnieuw met het opbouwen van Lilbosch. Ze verbouwen sindsdien akkers, houden kloostervarkens en andere dieren en telen groenten en fruit. De monniken vinden hier naar eigen zeggen de stilte en de afzondering die helpen om God te vinden en zijn lof te zingen.

De monniken van Lilbosch willen, zo zeggen ze, niet voorbijgaan aan het kwaad van oorlog en onrecht. Ze hebben de bunker daarom gedeeltelijk toegankelijk gemaakt en er een kleine gebedsruimte ingericht. Een monument op de parkeerplaats voor de abdij herinnert aan de geallieerde vliegeniers die op 10 september 1942 crashten. De Stichting Vleugels der Vrijheid werd opgericht om de crash te herdenken en de geschiedenis van de inzittende vliegeniers levend te houden.